Η «ακαταλόγιστη» πολιτική ψυχικής υγείας

«Μετεβλήθη εντός μου και ο ρυθμός του κόσμου»
Γ. Βιζυηνός, Στίχοι του Φρενοκομείου

Μπορούμε να συζητάμε για θέματα «πολυτελείας» τον καιρό του Μνημονίου; Η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ) απάντησε καταφατικά, εστιάζοντας στο θέμα της ψυχικής υγείας. Σε εποχή κρίσης και ασφυκτικής περικοπής πόρων, η ψυχική οδύνη του πάσχοντος εντείνεται, ενώ αυξάνεται το έλλειμμα κοινωνικής ανοχής και συνοχής. Όταν περισσεύει ακόμα και ο «υγιής», ο πάσχων καταδικάζεται σε πιο βάρβαρη απόρριψη. Η απόφαση της Επιτροπής αποτελεί νεύμα για ένα όριο, μια «ίσαλο γραμμή» στα δικαιώματα των ευάλωτων ομάδων, την ώρα που έρευνα του ΟΟΣΑ καταδεικνύει σε αρκετές χώρες, με πρώτη την Ελλάδα, κατακόρυφη αύξηση των προβλημάτων ψυχικής υγείας σε συνάρτηση με την κρίση.

Οι ψυχικά πάσχοντες ήταν πάντα αντικείμενα διπλού ελέγχου από την ψυχιατρική και το δίκαιο, υπό το μανδύα της προστασίας. Η ψυχιατρική αναλάμβανε τον έλεγχο όσων εκδηλώνουν συμπτώματα κοινωνικής αταξίας και οι νόμοι προέκριναν τη «φύλαξη» έναντι της θεραπευτικής λειτουργίας. Το 1992 επιτέλους τέθηκαν οι βάσεις μιας τομεοποιημένης φροντίδας ψυχικής υγείας σε εξωνοσοκομειακές δομές. Ο πάσχων κατέστη φορέας δικαιωμάτων με εγγυήσεις για τις διαδικασίες ακούσιας νοσηλείας.

Όλα αυτά όμως προϋποθέτουν ένα πλαίσιο υπηρεσιών που δεν υφίστανται. Επί χάρτου εγκαταλείπεται η απόλυτη εξουσία του ψυχιάτρου, στην πράξη βιώνουμε μια προβληματική εικονική και γραφειοκρατική προστασία. Πολλές διατάξεις μένουν ανενεργές από έλλειψη πολιτικής βούλησης, πανίσχυρες επαγγελματικές συντεχνίες και φαρμακοβιομηχανίες, αβελτηρία διοίκησης και δικαστικών λειτουργών. Τα ελλείμματα της πρωτοβάθμιας φροντίδας τροφοδοτούν την παραγωγή του «επείγοντος», η νοσοκομειακή φροντίδα γίνεται μονόδρομος και ο πάσχων σφραγίζεται από υποτροπές και επανεισαγωγές στα Ψυχιατρεία.

Το πρώτο ζήτημα αιχμής από την απόφαση της ΕΕΔΑ είναι η φύλαξη του ποινικά ακαταλόγιστου που απαλλάχθηκε από την ποινή ή τη δίωξη και κρίθηκε επικίνδυνος για την δημόσια ασφάλεια. Υποτιθέμενος σκοπός του εγκλεισμού δεν είναι ο κολασμός αλλά η θεραπεία του και η προφύλαξη της κοινωνίας. Ωστόσο, ο εγκλεισμός με αποκλειστικό κριτήριο την επικινδυνότητα και όχι την κατάσταση της υγείας του εγκλείστου αποτελεί συγκεκαλυμμένη ποινή, χωρίς μάλιστα τα ‘ευεργετήματα’ του ποινικού κρατουμένου. Η φύλαξη πρέπει να διέπεται από θεραπευτικές αρχές, και όχι αποκλειστικά από τη «δημόσια ασφάλεια», έναν ιδιαίτερα ασαφή όρο. Κύρια προϋπόθεση έναρξης και συνέχισής της οφείλει να είναι η ύπαρξη συγκεκριμένης ασθένειας που επιφέρει επικινδυνότητα. Προτείνεται επίσης θέσπιση ανώτατου ορίου φύλαξης και θεραπείας των ακαταλόγιστων προσώπων με δυνατότητα επέκτασης αυτού του ορίου, βάσει σχετικής δικαστικής απόφασης, η οποία θα υπόκειται σε δευτεροβάθμιο δικαστικό έλεγχο.

Η πραγματικότητα είναι αμείλικτη: στην Ελλάδα το ποσοστό ακούσιων νοσηλειών κυμαίνεται στο 55-65%, ενώ σε καμιά χώρα της ΕΕ δεν ξεπερνά το 7-8%. Το κλείσιμο των περισσότερων Ψυχιατρείων, ακριβώς επειδή δεν προηγήθηκαν κατάλληλες πρωτοβάθμιες δομές, άσκησε μεγάλες πιέσεις προς τα Γενικά Νοσοκομεία αλλοιώνοντας τον ρόλο τους: αντί για συστήματα ανοιχτών θυρών με υποστηρικτικές ψυχοθεραπείες, αναγκάζονται να λειτουργήσουν ως κλειστά συστήματα, με μέτρα ασφαλείας για την αποφυγή απόδρασης (!) των πασχόντων. Στην πράξη, η εν δυνάμει επικινδυνότητα του πάσχοντος παραμένει ανακλαστικό του εισαγγελέα, δικαστή και ψυχιάτρου. Τα προβλήματα με τους ακούσιους εγκλεισμούς εκτείνονται σε όλες τις φάσεις: ιατρικής γνωμάτευσης, μεταφοράς του πάσχοντος (97% με περιπολικό ή κλούβα), δικαστικού ελέγχου, παράστασης του ασθενούς στη δίκη, παραμονής στο Ψυχιατρείο και δικαστικής απόφασης. Μια άλλη αντιμετώπιση απαιτεί ειδικό εισαγγελέα –στο πρότυπο του εισαγγελέα ανηλίκων- για τις υποθέσεις ακούσιας νοσηλείας και άμεση εφαρμογή της τομεοποίησης των υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Μεγάλες είναι και οι ανάγκες εκπαίδευσης νοσηλευτών και αστυνομικών που καλούνται να έλθουν σε επαφή με ψυχικά πάσχοντες σε κρίση.

Τέλος, ο σεβασμός των δικαιωμάτων κάμπτεται και στις συνθήκες νοσηλείας: υπερπληθυσμός, κατάχρηση μηχανικών καθηλώσεων και απομόνωσης, υπερβολική χορήγηση κατασταλτικών φαρμάκων σε αρκετά τμήματα Ψυχιατρικών Νοσοκομείων και όχι μόνο στα «κλειστά τμήματα» ακαταλόγιστων, μη τήρηση εμπεριστατωμένων ιατρικών φακέλων. Στις μεθόδους αυτές υποβάλλονται και άλλοι ασθενείς με απλά συμπτώματα αποπροσανατολισμού ή υπερκινητικότητας λόγω μη αυστηρής τήρησης πρωτοκόλων θεραπείας και με την επίκληση της έλλειψης προσωπικού. Ειδικά για το Ψυχιατρείο Κορυδαλλού σημειώνεται πως από συνεντεύξεις της ΕΕΔΑ με σωφρονιστικούς υπαλλήλους προκύπτει μια εικόνα αντίστοιχη με αυτήν των φυλακών και λειτουργία του Ψυχιατρείου ως μοχλού ευθυγράμμισης των εγκλείστων και μέσου αποσυμπίεσης της δικαστικής φυλακής. Η δε προσωπική εμπειρία του γράφοντος από επίσκεψη στο Ψυχιατρείο αποκάλυψε εικόνες εκτός κάθε περιγραφής. Είναι λοιπόν παράδοξη η μέχρι τώρα απόρριψη από το Υπουργείο Δικαιοσύνης του αιτήματος της αρμόδιας Ειδικής Επιτροπής Προστασίας Δικαιωμάτων Ατόμων με Ψυχικές Διαταραχές να επισκεφθεί και να ελέγξει το Ψυχιατρείο Κρατουμένων Κορυδαλλού. Η απρόσκοπτη άσκηση του θεσμικού ρόλου της δεν νοείται χωρίς τακτικές και απροειδοποίητες επισκέψεις.

Αρκετά από τα προτεινόμενα μέτρα έχουν μηδενικό ή ελάχιστο κόστος και μας επαναφέρουν στο αρχικό ερώτημα: φυσικά και συζητάμε για «θέματα πολυτελείας» τον καιρό του Μνημονίου, ιδίως όταν οι δημοσιονομικοί περιορισμοί αποτελούσαν δικαιολογία ακόμα και πριν το Μνημόνιο.

Advertisements

11 thoughts on “Η «ακαταλόγιστη» πολιτική ψυχικής υγείας

  1. το θέμα τού ακούσιου εγκλεισμού είναι ύβρις – με όλες τις δυνατές σημασίες, αρχαιοελληνική, νεοελληνική, τρέχουσα – αλλά και κείνη η αντίληψη περί πολυτέλειας όταν μιλάμε για την υγεία τών ανθρώπων έρχεται σε πλήρη συμφωνία με την άτεγκτη αναισθησία τών «πολιτικών» κάθε είδους όταν μιλάνε για τα οικονομικά τών *άλλων* («στην εποχή τής κρίσης»): «ναι, είναι σκληρά τα μέτρα, αλλά…»
    μπαίνει κανείς στον πειρασμό να τούς πει ότι πρέπει να υποχρεώνονται να ζήσουν, πριν πάρουν οποιαδήποτε «θέση» ή «αξίωμα», και με 300 ευρώ και στη φυλακή, και σε «ακούσιο εγκλεισμό»

  2. Άσχετο με το κυρίως θέμα, αλλα σχετικό με τις «πολυτέλειες» τον καιρό του Μνημονίου: τράβηξε την εντύπωση μας η παραίτηση του Μίλτου Λογιάδη από την Ορχήστρα των Χρωμάτων…

    1. Και τα δυο σχόλια (χάρη και κόκκινου πανιού) κοιτάνε προς την έννοια της πολυτέλειας, δείγμα των καιρών. Προσγειωθείτε φίλοι, προσγειωθείτε!
      Και πολύ άντεξε πάντως η έρμη η ορχήστρα, πήγε κι άλλοτε να κλείσει αν δεν κάνω λάθος

      1. Πρόσφατα είχα προσωπική εμπειρία για τον τρόπο λειτουργίας του συστήματος σε περίπτωση ακούσιου ΠΡΩΤΟΥ εγκλεισμού, που αφορούσε άτομο από το πολύ στενό συγγενικό περιβάλλον μου. Τονίζω ότι ήταν ο πρώτος, διότι από ότι έχω μάθει η διαδικασία διαφοροποιείται κάπως, αν υπάρχει ήδη ιατρική γνωμάτευση από προηγούμενη νοσηλεία. Η ανάγκη νοσηλείας είχε διαπιστωθεί από δυο ψυχιάτρους, εκ των οποίων ο ένας καθηγητής πανεπιστημίου, αλλά η ίδια η νόσος δεν επέτρεπε στον ασθενή να δεχθεί θεραπεία. Ο ακούσιος εγκλεισμός ήταν μονόδρομος, και ο δρόμος μέχρι τη διαπίστωση αυτή και την υλοποίηση της απόφασης ήταν ιδιαίτερα κακοτράχαλος. Η ιστορία είναι μεγάλη, πονεμένη και μπορεί να αποκαλύψει πολυάριθμες αδυναμίες του συστήματος. Ωστόσο, θα ήθέλα να παραθέσω μόνον τις εξής παρατηρήσεις:

        1. «Ο εισαγγελέας δε δέχεται ενοχλήσεις το ΠΣΚ, παρά μόνο για κακουργήματα». Αυτή ήταν η απάντηση που πήρα από τον αξιωματικό υπηρεσίας στην αστυνομία, όπου απευθύνθηκα μεσάνυχτα Παρασκευής για να ενεργοποιηθεί η διαδικασία της εισαγγελικής παρέμβασης, για την οποία είχα ήδη ενημερωθεί από τον ίδιο τον εισαγγελέα (που μάλλον δεν έτρεχε αίμα στις φλέβες του) αλλά αμέλησε να με ενημερώσει για αυτή τη βασική λεπτομέρεια. Σε περίπτωση που δεν τύχαινε ένας γνωστός μου να έχει στενή επαφή με τον εισαγγελέα που είχε υπηρεσία εκείνο το ΣΚ, φοβάμαι ότι η σωματική ακεραιότητα, ακόμη και η ζωή, του αγαπημένου μου προσώπου θα είχε κινδυνέψει σοβαρά.
        Για την ιστορία, την επομένη ο ασθενής μεταφέρθηκε σε ιδιωτική κλινική με περιπολικό. Νοσηλεύτηκε σε μονόκλινο δωμάτιο (κάτι που θεωρείται αδιανόητο σε δημόσιο ίδρυμα) για 42 ημέρες, και το κόστος νοσηλείας ανήλθε σε 8000ευρώ. Σήμερα, αναρρώνει και είμαστε αισιόδοξοι για την εξέλιξη της υγείας του. Ωστόσο, εφόσον μιλάμε για ένα χρόνιο πρόβλημα, μπορεί να χρειαστεί να ξαναδιαβούμε αυτό το μονοπάτι και αυτό με τρομάζει πολύ.

        2. Υπάρχει έλλειμμα παιδείας σχετικά με τις ψυχιατρικές νόσους, ακόμη και σε επαγγελματίες υγείας. Οι άνθρωποι και οι οικογένειες τους το αντιμετωπίζουν αυτό καθημερινά.

        3. Η διαφύλαξη της αξιοπρέπειας των «αδυνάτων» δεν είναι πολυτέλεια. Είναι υποχρέωση των «δυνατών» και δείγμα του επιπέδου μιας πολιτισμένης κοινωνίας.

      2. Ευχαριστώ ιδιαίτερα για την καταγραφή αυτής της εμπειρίας. Σε ό,τι αφορά το τελικό σας συμπέρασμα, αυτό που τρομάζει είναι η κλιμακούμενη ασάφεια μεταξύ δυνατών και αδυνάτων που ωθεί τους πρώτους να νιώθουν ότι ανήκουν πλέον στους δεύτερους. Σε λίγο κανείς δε θα νιώθει υποχρεωμένος για τίποτα πλην εαυτού και πολύ οικείων.

  3. Δυστυχώς συμφωνώ με αυτό που επισημαίνετε!… Ήδη έχοντας βιώσει την έντονη μορφή κρίσης που σας περιέγραψα, έχω νιώσει κι εγώ η ίδια αυτό το συναίσθημα. Νομίζω, όμως, πως σε τέτοιες περιόδους, πρέπει να αντιμαχόμαστε διαρκώς την ποταπή πτυχή της ανθρώπινης φύσης με όπλα την ψυχραιμία και την αλληλεγγύη, διότι ίσως είναι ο μόνος δρόμος προς την επιβίωση που μπορεί να μας οδηγήσει σε ένα ελπιδοφόρο μέλλον.

  4. Το αν και κατά πόσο μπορούμε να συζητάμε σε τέτοιες εποχές εξαιρετικά αρνητικής συγκυρίας για «θέματα πολυτελείας» εξαρτάται και εκκινεί από το σε ποιο ακριβώς βάθρο τα τοποθετούμε. Η επίκληση «δημοσιονομικών λόγων» ως δικαιολογίας για τη μη λήψη όχι των «προσηκόντων» μέτρων αλλά των στοιχειωδών και απολύτως απαραίτητων ουδόλως αιτιολογεί την περιθωριοποίηση και τον στιγματισμό, που βιώνουν οι Ακαταλόγιστοι/ες και Χρόνιοι/ες Χρήστες/ριες Ψυχιατρικών Υπηρεσιών σε όλα τα επίπεδα από το νομοθετικό έως το κοινωνικό.
    Πέρα από τους εμπλεκόμενους φορείς μεταχείρισης αναγκαία εμφαίνεται η εκπαίδευση του συνόλου των Πολιτών/ισών στο να αντικρίζουν την «ζώσα κατάσταση» της ψυχιατρικής βλάβης ή ασθένειας ή διαταραχής, (όπως το προτιμάται) ως μια πραγματικότητα, που ανήκει σε και αφορά κάθε πολιτισμένη κοινωνία, ή τουλάχιστον κάθε κοινωνία, που επιθυμεί να εκφέρεται ως τέτοια….
    Το ερώτημα που τίθεται εδώ: πώς μπορεί να λάβει μια τέτοια εκπαίδευση χώρα, ώστε να έχει ουσιαστικό περιεχόμενο και να διαπνέεται από τις αρχές του Σεβασμού προς τον/την Συνάνθρωπο;
    Στα Σχολεία μας για παράδειγμα πώς διδάσκεται η διαφορετικότητα και ιδίως η αποδοχή της ως μέρους της ανθρώπινης ποικιλομορφίας;
    Μια Κοινωνία, που μάχεται τους διαχωρισμούς, τα στερεότυπα και τους φόβους της για κάθε τι, που κείται εκτός της στάθμης της κανονικότητας είναι εις θέση να εφαρμόσει, να συνειδητοποιήσει και να κατανοήσει το κεκτημένο της νομοθεσίας.
    Μία επιπρόσθετη επιβαρυντική οπτική δικαιωματικά για το εδώ σχολιαζόμενο ζήτημα είναι αυτή της μη ισχυρής εκπροσώπησης και της σχεδόν μηδενικής αυτό-εκπροσώπησης των ανθρώπων, που κατά καιρούς έχουν εγκλειστεί στα Ψυχιατρικά Καταστήματα και σε λοιπές συναφείς δομές, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την μη εμφάνεια τους πολιτικά και διεκδικητικά….
    Κλείνοντας δεν μπορούμε παρά να μην εξάρουμε την σφαιρική προσέγγιση του άρθρου, η οποία λαμβάνει υπόψη τις παραδοχές της νομικής αλλά και της εγκληματολογικής και κοινωνιολογικής επιστήμης. Ας μας επιτραπεί μόνον μια μικρή παρατήρηση: από τον Δεκέμβρη του 2006, όπου υπεγράφη η Διεθνής Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, η πάσης φύσεως ψυχιατρικές διαταραχές, εφόσον σε αυτές εντοπίζεται το στοιχείο του μακροχρόνιου, συμπεριλαμβάνονται στην γενικότερη κατηγορία των Πνευματικών Βλαβών, η οποία συνθέτει τον κατάλογο των Αναπηριών. Η πρακτική σημασία αυτού καθίσταται ευδιάκριτή με γνώμονα το γεγονός, ότι ο σύνολος ορισμός της Αναπηρίας συνθέτει το εννοιολογικό της περιεχόμενο, στρέφοντας το βλέμμα εκτός των άλλων και στα τιθέμενα από το κοινωνικό περιβάλλον εμπόδια.

  5. Ευχαριστώ ιδιαίτερα για το σχόλιο και τις παρατηρήσεις. Στο σάιτ της ΕΕΔΑ υπάρχει ολόκληρη η περί ης ο λόγος απόφαση. Εκεί επισημαίνω απλώς ότι τονίζεται ιδαίτερα το θέμα της εκπροσώπησης των ληπτών των υπηρεσιών ψυχικής υγείας στα θέματα που τους αφορούν. Οι διαβουλεύσεις που κάναμε τόσο με τους ειδικούς στον τομέα, επιστήμονες και προσωπικό φορέων ψυχικής υγείας όσο και -ιδίως- με τους χρήστες των υπηρεσιών ήταν για μένα μεγάλο και ισχυρό συναισθηματικά μάθημα.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s